1917-1920 сылларга инники күөҥҥэ сылдьыбыт республика эдэр ыччата илиинэн суруйан таһаарбыт «Сырдык» сурунаала саха норуотун историятыгар сүҥкэн суолталаах. Сурунаал биир үйэни уҥуордаан, нэһилиэнньэ киэҥ араҥатыгар «Да минует тьма, да здравствует просвещение…” диэн хрестоматия-кинигэ буолан бэчээттэнэн таҕыста. Ахсынньы 22 күнүгэр Намнааҕы П.И. Сивцев аатынан история уонна этнография түмэлигэр кинигэни сүрэхтээтилэр. Тэрээһин Нам сиригэр-уотугар ыытыллыбыта бэйэтэ ураты ис хоһоонноох. Бу күн республикабыт бөдөҥ государственнай, политическай уонна общественнай деятелэ, бэйэтин үөлээннээхтэрин кытта Саха Автономиялаах буолуутун төрүттээбит, биһиги биир дойдулаахпыт, киэн тутта ааттыыр киһибит Максим Кирович Аммосов төрөөбүт күнэ. Онон мустубут дьоҥҥо бу ураты күн сырдыкка, инникигэ сирдээтэ.
“Сырдык” сурунаал дириҥ ис хоһоонноох, баай историялаах. 1917 с. эдэр интеллегенция суруктара оччотооҕу кэми көрүүлэрэ, инники сайдыыны торумнаан анаарыылара биһигини сөхтөрөр. Бу суруктар инникитин история сана кэрчиктэрин арыйыахтара турдаҕа… «Сырдык» сурунаалы саха бастакы интеллигенцията таһаарбыта. Ол курдук, реальнай училище устудьуоннара, “Саха ыччата” куруһуок чилиэннэрэ: Григорий Андросов, Николай Андросов, Петр Васильевич Афанасьев, Петр Петрович Афанасьев, Василий Борисов, Агафья Васильева, Анна Григорьева, Вера Давыдова, Михаил Константинов, Семен Митрофанов, Асклипидот Рязанскай, Петр Оросин, Данил Осипов, Иван Данилов, Дмитрий Тихонов, Александра Яковлева, Дмитрий Санников, Петр Санников, Екатерина Соколова, Василий Егоров, Иван Сидоров, Петр Федотов, Егор Хоютанов, Василий Слепцов бэйэлэрэ көҕүлээн таһаараллара. Бу ыччатттар сырдатар темалара киэҥ. Экономика, сир боппуруоһа, норуот инники дьылҕатыгар, сайдыытыгар сыһыаннаах ыстатыйалары суруйан хаалларбыттар. Бу сүүрбэччэлэригэр эрэ сылдьар эдэр дьон киэҥник анааралларын, үрдүк таһымҥа толкуйдуулларын аахпыт эрэ дьон сөҕөр.
«Сырдык» сурунааллар Нам сиригэр көстүбүтэ. Ол курдук, Нам улууһун 2 №-дээх орто оскуолатын учуутала Людмила Иннокентьевна Молчанова булан, көрөн-харайан, харыстаан 2015 сыллаахха Намнааҕы П.И. Сивцев аатынан история уонна этнография түмэлин үлэһиттэригэр Иннокентий Захарович Кривошапкиҥҥа уонна Тарас Прокопьевич Никоновка чинчиттэрэр, туох эрэ ураты таайыллыбат кистэлэҥин арыттарар, үөрэттэрэр санаалаах туттарбыта. Кинигэ сүрэхтэниитигэр Л.И. Молчанова сурунаалы хайдах булбутун уонна коллегатын Н.А. Николаеваны кытта оскуола үөрэнээччилэригэр үөрэтэр — чинчийэр үлэни ыыппыттарын туһунан кэпсээтэ.
Ол кэннэ бу суруктар кинигэ буолан тахсарыгар анал хамыыһыйа тэриллибитэ. Уонча сыл араас хайысхалаах үлэ киэҥ хабааннаахтык ыытыллыбыта. Түмүгэр «Сырдык» сурунаал хрестоматия буолан бэчээттэнэн, үйэтитиллэн таҕыста, история саҥа чахчыларын арыйарга кыахтары биэрдэ. Саха норуотугар, саха норуотун историятыгар күндү бэлэх буолла.
Бүгүҥҥү тэрээһиҥҥэ, кинигэни таҥан таһаарааччылар М.К. Аммосов аатынан ХИФУ журналистика кафедратын сэбиэдиссэйэ, учуонай Олег Гаврильевич Сидоров, М.К. Аммосов аатынан ХИФУ Суругун-бичигин музейын дириэктэрэ, СР Духуобунаһын Академиятын Академига Афанасий Мигалкин, философия билимин кандидата, М.К.Аммосов аатын ХИФУ суруналыыстыкаҕа факультетын доцена Валерий Борисович Надькин, М.К.Аммосов аатынан ХИФУ доцена, културология билимин кандидата, Норуоттар икки ардыларынааҕы магистрдар программаларын салайааччыта, «Илин» сурунаал уус — уран редактора Лена Алексеевна Сидорова, урбаанньыт, кинигэ кыһатын салайан таһаарааччы Эдуард Тимофеевич Пономарев ыалдьыттаатылар.
СӨ Култуураҕа уонна духуобунай сайдыыга миниистирэ Афанасий Иванович Ноев куйаар ситимин нөҥүө күөх экраҥҥа сурунаал духуобунай сыаннаһын бэлиэтээн, үлэлэспит дьоҥҥо махтанан эҕэрдэтин тиэртэ.
Нам улууһун баһылыгын солбуйааччы Филипп Васильевич Николаев, Намнааҕы культура управлениетын салайааччыта Семен Прокопьевич Ядрихинскай, Намнааҕы история уонна этнография түмэлин директора А.И. Копырин, улуустааҕы кииннэммит библиотечнай ситим директора Майя Романовна Софронова, оскуола оҕолоро, библиотека, музейдар үлэһиттэрэ, учуутталлар уо.д.а. кыттыыны ыллылар.
Кэлбит ыалдьыттар сурунаал тула бэйэлэрин санааларын, бэчээттэнэн тахсарыгар ыытыллыбыт үлэлэр тустарынан иһитиннэриилэри оҥордулар.
«Сырдык» хрестоматия сүрэхтэниитэ Дьокуускай куоракка ыытыллара былааннанар. Бу тэрээһиҥҥэ Нам улууһун делегацията кыттыыны ылыаҕа.
М.Петрова