Илья Чаҕылҕан уонна Иван Арбита.

Бүгүн, от ыйын 31 күнүгэр Илья Чаҕылҕан төрөөбүт күнэ, 111 сааһа.

Иван Егорович Слепцов Арбита уонна Илья Дорофеевич Винокуров – Чаҕылҕан доҕордуу буолалларын туоһулуур Саха сирин биллэр учуонайдарын уонна кинилэри тус бэйэлэрин билэр суруйааччыларын ахтыыларыттан түмэн ыстатыйа бэлэмнээтим.

Филологическай наука доктора, профессор, литературнай критик Николай Николаевич Тобуроков суруйууларыгар олоҕуран эттэххэ Иван Егорович Слепцов-Арбита уонна Илья Дорофеевич Винокуров-Чаҕылҕан, икки улахан сүдү поэттар, олохторугар ыкса доҕордуу этилэр, биир педтехникумҥа биир кэмҥэ үөрэммиттэрэ, биир дьиэҕэ олоро сылдьыбыттара. Иккиэн араа-бараа саастыылар этэ. Маны филологическай наука кандидата, арбитовед Архипова Елена Афанасьевна салайааччылаах Абрамова Айыына уонна Плотникова Анисия устудьуон кыргыттар “Иван Арбита уонна Илья Чаҕылҕан” диэн 2015 с. суруйбут үлэлэригэр эмиэ бигэргэтэллэр.

Ол курдук, Чаҕылҕаннаах Арбита 1932 сылтан Арбита хаайыллыар диэри уон сыл устата доҕордоспуттар эбит. Кинилэр өссө бэйэ-бэйэлэрин илэ көрсө-билсэ иликтэринэ, кинилэр хоһоонноро аан маҥнай 1932 сыллаахха «Литература боруонугар киирии» диэн эдэр поэттар хомуурунньуктарыгар “көрсүбүттэрэ”. Бу сыл Иван Арбита оскуолатын бүтэрээт, Дьокуускайга педагогическай техникумҥа киирбитэ, оттон Илья бүтэрэр сыла этэ. Дьэ бу сылтан билсэн, доҕордоһуулара саҕаламмыта.

Бу кэрэ кэмнэрин кэрэһэлии сылдьар билигин бу соҕотох хаартыска буолар.

Бу хаартыска 1993 сыллаахха тахсыбыт Арбита «Көмүс күрүлгэн» диэн кинигэтигэр бэчээттэммиттээх. Народнай суруйааччы Сэмэн Руфов Чаҕылҕан уолуттан Винокуров Артур Ильичтэн булан күн сирин көрдөрбүтэ. Онно Сэмэн Титович «алларааттан иккис эрээккэ олороллор: уҥаттан Г.Егоров-Биилин, С.Окоёмов, И.Арбита, Н.Ааллааҕыскай, И.Захаров-Майаҕастыырап, И.Чаҕылҕан. Үөһээ кэккэҕэ тураллар: хаҥастан иккис – Роман Атласов (А.Балталыырап), үһүс — Пант. Тулааһынап, алтыс — Аф. Бурцев (Охендин). Атыттара билиҥҥитэ биллэ иликтэр» диэн суруйбут. Билэрбит курдук, Чаҕылҕан ити сыл (1933 с.) педтехникуму бүтэрэн учууталлыы сылдьар, И.Арбита ити саҕана иккис куурус устудьуона, ол аата Чаҕылҕан үөрэнээччитэ буолар.

Чаҕылҕан иннинэ Алексей Андреевич Иванов-Күндэ саха тылын уонна литературатын уөрэппит, кини — 1931 с. тахсыбыт «Саха поэзиятын уус-уран формата» диэн дьоһуннаах саха хоһоонун теориятыгар атын омуктар поэзияларын кытта тэҥнээн бастакы бөдөҥ чинчийии ааптара буолар. Кэлин Чаҕылҕан 1939 сыллаахха «Суруйааччылар мунньахтарыттан мин тугу эрэйэбин» диэн ыстатыйатыгар («Кыым», 1939, бэс ыйын 11 к.), саха поэзиятыгар тоника элэмиэннэрэ (нуучча хоһоонун тутулуттан) киирэр буоллулар диэн холобурдаан баран: «Күндэ бокуонньук кэнниттэн ити боппуруоһу ким да сөргүтэн туруора илик», -диэбитэ да бигэргэтэр.

Онон Чаҕылҕан уонна Арбита саха поэзиятын хоһоонун тутулун чочуйууга кыһаллан-мүһэллэн туран үлэлээбиттэрэ эмиэ итинтэн төрүттээх эбит диир оруннаах буолар.

изображения не найдены

Суостаах 1938 сыл (П.Ойуунускай хаайыллыбыта, репрессиялар саҕаламмыттара) Саха сирин суруйааччыларын бастакы сийиэһин ыытарга бэлэмнэнии буолбута. Онно кириитикэ сытыырхайбыта, Чаҕылҕан үс кинигэтигэр («Чаҕылҕан уоттара», «Дабаан» — 1935 с., «Ньургуһун» — 1938 с.) туһулаан хас да ыстатыйаҕа сытыы тыллар этиллибиттэрэ. Сүрүн ис хоһоонноро атын литература поэттарын үтүктэр, үгүс өйдөммөт тыллары туттар эҥин диэн. Олорго хардарар кэриэтэ Чаҕылҕан «Мин бэйэм суруйуум туһунан» диэн бэлиэтээһини бэчээттэппитэ. Онно Маяковскайтан үөрэнэр туһалааҕын, наар уруйу-айхалы суруйуу сыыһатын ыйбыта. Ол курдук, биһиги поэттарбыт хоһоонноругар колхозтаахтар күлэн алларастыы-алларастыы үлэлииллэр, эбиэт оннугар агитация истэллэр диэн сытыытык кириитикэлээбитэ. Ол оннугар дьиҥнээх поэтическай айымньылары кинигэ суута (оччотооҕуга издательствоны итинник дииллэрэ) таһаарбат диэн Таллан Бүрэ «Уолан Эрилигин» холобурдаабыта уонна, анаан-минээн, Арбита туһунан ахтыбыта: «Ол да иһин буолуо, саха ааҕааччы маассатыгар Уйбаан Арбита курдук улахан лиириктэр биллэ, бэчээттэнэ иликтэр. Арбитаҕа билигин үс хоһоон кинигэтэ бэлэмнэнэн сытар: «Үрүҥ түүннэр», «Көмүс күрүлгэннэр», «Венера саарыстыбатыгар». Итилэртэн маҥнайгыта, госиздаатка киирэн баран, былырыыҥҥыттан ону-маны кэрийэн, ааптарга бэйэтигэр төттөрү кэлэн, дьэ, уоскуйан сытар». Бу этииттэн сэрэйдэххэ, Чаҕылҕан Арбитаны үрдүктүк сыаналыыр («улахан лиирик») уонна кинигэлэрин рукопистарын бэркэ билэр эбит. Кинигэни хайдах таһаартарар бэрээдэгин билбит киһи көмөлөһө сатаабыта да көстөр.

Итинтэн сылтаан Чаҕылҕан уола Артур Ильич: «Арбита кумааҕыларын Георгий Митрофанович Васильевка аҕам биэрбитэ», — диирэ оруннаах буолан тахсар. Арбитаны 1942 сыллаахха олунньуга хаайаллар, Чаҕылҕаны ити сыл күһүнүгэр туталлар. Оттон Г.М. Васильев 1942 сыллаахха ахсынньыга Абыйга тиийбитэ биллэр. Ол онно барарыгар, Сэмэн Руфов этэринэн, Арбита рукопистарын илдьэ сылдьыбыт. Оттон Чаҕылҕан Васильевтыын олус доҕордуу эбиттэр. Онон Арбита педтехникумҥа эрэ Чаҕылҕаҥҥа үөрэммэтэҕэ, кини поэзиятын олус үрдүктүк тутара, холобур оҥосторо. Ол туһунан, Чаҕылҕан поэзиятын бүттүүнүн анааран, «Бэйэ куолаһын көрдөөһүн» диэн сүрдээх үчүгэй, дириҥ ырытыыны, критическай статьяны суруйбута («Кыым», 1939, от ыйын 18 к.).

Николай Тобуруокап саныырынан, Чаҕылҕаны кириитикэлээһин биллэн барбытынан сирдэттэххэ, 1939 сыллаахха буолаары турар суруйааччылар сийиэстэригэр П.Ойуунускайга, М.Аммосовка анал хоһооннор ааптардарын туох диэн туруохтара биллибэт этэ. Онтон сэрэхэдийэн да, учууталын эрдэттэн көмүскэһэн, Арбита ити үлэни суруйбута буолуо диэн сабаҕалыыр. Ол, баҕар, оччотооҕуга саҥа күөрэйбит «норуот өстөөхтөрүн» өлөрөр-оһорор тыыннаах сийиэһи Чаҕылҕан этэҥҥэ туорууругар биир олук үктэл буолбутун сэрэйиэххэ эрэ сөп диир Н. Тобуруокап.

Аны туран, биир эмиэ олус сэдэх докумуон бу кэнники сылларга көстүбүтэ. Филологическай наука кандитата Романова Лидия Николаевна РГАЛИ (Российский государственный архив литературы и искусства) архыыбыттан стенограмма булан турар. Бу туһунан кини 1917 с. тахсыбыт “Чаҕылхай поэт Чаҕылҕан: И.Д. Винокуров – Чаҕылҕан айар үлэтин уратылара” диэн бэйэтин хомуурунньугар киллэрбитэ.

1940 с. ыам ыйын 16 күнүгэр Архип Георгиевич Кудрин – Абаҕыынскай уонна Илья Дорофеевич Винокуров – Чаҕылҕан Москваҕа баран Сэбиэскэй суруйааччылар сойуустарын национальнай литературалар секторыгар (Бюро нацкомиссий) доклад оҥорон, улахан кэпсэтиини таһаарбыттар. Манна бастаан Абаҕыынскай олоҥхо туһунан дакылаад оҥорбут. Онтон Илья Чаҕылҕан дакылаатыгар литератураҕа, фольклорга сыһыаннаах түөрт боппуруостары сытыытык туруорсубут. Ол манныктар:

1. Олоҥхо айылҕатын, олоҥхону наукаҕа дириҥник үөрэтии-чинчийии кэмэ кэлбитин, ону олохтоохтук салайыахха наадатын;
2. Саха литературатын революция иннинээҕи суруйааччыларыгар, литературнай нэһилиэстибэҕэ сыыһа сыанабыл биэриллибитин, ону көннөрөр тоҕоостооҕун;
3. Үүнэн-сайдан эрэр саха литературатыгар саҥа сүүрээн киириэхтээҕин, новаторство бобо тутуллуо суохтааҕын, оччоҕо эрэ сайдыы барарын;
4. Саха литературатын сайдыытыгар тылбаас улахан суолталааҕын, онно утумнаах үлэ барыахтааҕын

Дьэ бу үһүс боппуруоска кини ити сылларга туоратылла сылдьар доҕорун поэт Иван Арбита айар үлэтин көмүскэһэн тыл этэр. Бу олус хорсун быһыы буолар: «…Есть писатели, которые пишут только символическими образами, например, Иван Арбита, лейтмотив произведений которого «Очарованная даль», «Очарованный берег». Иногда говорят, что это не касается стахановского движения, а потому и печатать нельзя. Говорят, что это только листаж портит. Но, мне кажется, что это не совсем так. Надо развивать все течения, лишь бы они не были контрреволюционными. Ведь национальная литература должна пышно расцвести во всех направлениях. Она должна засиять всеми красками. Надо развивать все течения, даже символические. Если для русской литературы это пройденный этап, то мы еще должны пройти его. Иван Арбита имеет три сборника стихов: «Белые ночи», «Золотой водопад» и «В царстве Венеры». Когда последний был представлен в издательство, то там просто испугались и, конечно, отказались печатать. (Смех). Но, мне кажется, что ССП должен обратить внимание на условия развития национальной литературы, ибо надо помнить, что каждая литература должна так или иначе пройти соответствующий этап развития поэзии и прозы». Манна Чаҕылҕан саха литературатын стадиальнай сайдыытын, араас хайысхалара чэчирии элбиэхтээхтэрин, айар талааннаах киһи көҥүл тыыннанан саҥа формалары, сонун ньымалары киллэрэн литератураны байытыахтааҕын туһунан этиитэ “социалистическай реализм” күөннээн-күөнэхтээн турар кэмигэр олус суолталаах уонна хорсун этии буолар.

Дьэ бу буолар, Арбиталаах Чаҕылҕан бэйэ-бэйэлэрин өйөһөллөрө мантан көстөр.

Олорбут дьиэлэрин туһунан кылгастык….

Артур Ильич ахтыытыттан быһа тардан:

…поэт Ефрем Сивцев-Таллан Бюрэ, бывший в отъезде, отправил отцу письмо наудачу, незная точного адреса. Почти как Ванька «на деревню дедушке»: «Якутск. Сияющий чертог Великой Туймады. Чагылгану». К всеобщему удивлению, почта к шутейному «адресу» отнеслась с пониманием, и письмо дошло вовремя и куда надо! «Иначе и нельзя, — улыбался доставивший послание почтальон, — ведь тут и впрямь «чертог», гнездо поэтов Чагылгана и Арбиты!».

Бу сурук туһунан Таллан Бүрэ бэйэтэ маннык ахтар: «Мин Ылдьаа өлбүтүн кэннэ, сааһыары этэ, Арбита хоһугар үлэлии олордохпуна, Ольга Пантелеймоновна куукунаҕа ыҥырбыта. Хостон тахсыбытым: сурук кэмбиэрин эргим-ургум тутан көрөрө, ол кэмбиэр үрдүгэр хараҕын уута таммалыыра…» Ити ахтар кэмбиэрдэрэ, Артур ахтыбыт суруга буолар. Манна даҕатан эттэххэ, Чаҕылҕан өлбүтүн да кэннэ бу Ломоносова дьиэҕэ Таллан Бүрэ тиийэн үлэлиир эбит. Арбита өлбүтэ уонча сыл ааспытын да кэннэ кини олорбут хоһун – Арбита хоһо диэн ааттыллар эбит.

«Бу дьиэ суруйааччылар салоннара этэ, ордук поэттар бары түмсүһэр этибит. Манна сылдьаллара: Күн Дьирибинэ, Баал Хабырыыс, Абаҕыынскай, Эллэй, Паана Тулааһынап, Георгий Васильев, Леонид Попов, Семен Данилов, Степан Ефремов, Валерий Чиряев, Исай Никифоров, Николай Заболоцкай, Захар Винокуров, Ганя Тихонов, Коля Габышев.

Түмсүүбүт эрэ  буоллар, кэпсэтиибит наар ким тугу суруйарын туһунан буолар. Дьиэбит эрэйдээх наҥналлан да турдар, биһиэхэ, суруйааччыларга, дьикти кэрэ, күндү дьиэ этэ. Куукуна илин түннүгүн иннигэр биир үчүгэйкээн бэйэлээх хатыҥчаан үүнэн турара. Ылдьаа уонна Ольга өлбүттэрин кэннэ – кини эмиэ өлбүтэ» — диэн ахтар Таллан Бүрэ.

Ити курдук икки чаҕылхай новатор-поэттарбыт дьылҕалара уһуннук барбатаҕа. Репрессия ыар тыына иккиэннэрин бу олохтон эрдэ туораппыта хомолтолоох. Арбита 1943 сыллаахха хаайыга олорон өлөр, Чаҕылҕан 1942 с. хаайыллан 8 ый буолан баран босхолонор, ол эрэн онтон улаханнык доруобуйата сатарыйан тахсар уонна уон сыл буолан баран күн сириттэн күрэнэр. Бу будулҕаннаах кэмҥэ хара күүстэринэн үлэлээн, эдэр ыччакка элбэҕи айан хаалларбыт дьоннорбут сырдык ааттара үйэлэргэ ааттана туруо диэн улахан эрэллээхпит.

Анна Николаева, литературнай отдел сэбиэдиссэйэ