1930 сыл сэтинньи ый 07 күнэ Саха араадьыйата тэриллибит күнүнэн ааҕыллар. Бу күн республика олохтоохторо бастакытын радиоприемниктарыгар “Саҥарар Дьокуускай!» диэн тыллары истибиттэрэ. Ол күнтэн ылата Саха радиота промышленность балысханнык сайдыытын, тыа дьонун, үлэһиттэрин, булчуттарбыт, балыксыттарбыт, табаһыттарбыт күннээҕи түбүктэрин, республикабыт ситиһиилэрин туһунан күннэтэ кэпсиир.
Сыл ааспытын кэннэ 1931 сыл тохсунньу 1 күннээҕи туругунан Саха сиригэр 12 радиотрансляционной узел уонна 222 радиоточка үлэлиирэ.
1930-32 сылларга биир дойдулаахпыт Илья Дорофеевич Винокуров – Чаҕылҕан-поэт, Саха араадьыйатыгар тылбаасчыт быһыытынан, онтон литературнай редакцияны салайар.
1941 сылтан республиканы барытын радио биэриитинэн хабар сыаллаах, радиоузел базатыгар олоҕуран радиотрансляционнай ситим тэриллибитэ. Сэрии кэмигэр саха араадьыйата байыаннай кэм ирдэбилигэр олоҕуран үлэлээбитэ, дойду биир кэлим боевой лааҕырга кубулуйбута. Саха араадьыйата 41-42 сыллардаахха республикаҕа барытыгар иһиллэрэ.
Левитан эппит куолаһын кэнниттэн, саха дьонугар ордук тиийимтиэ уонна өйдөбүллээх буоллун диэн, сахалыы тылынан тылбаастаан, оруобуна 2 тыһыынчаттан тахса иһитиннэриилэри, Москва, Якутскай, олохтоох колхозтар уонна нэһилиэктэр сонуннарын журналистар Михаил Белолюбскай уонна Нина Павловна Черкашина саха дьонугар тиэрдэллэрэ.
Оччоттон баччаҕа диэри саха араадьыйата үлэлиир, оччоттон баччаҕа диэри саха араадьыйата сыала-соруга биир — дьону-сэргэни түмүү, санааны көтөҕүү, инникигэ эрэли үөскэтии буолар.
1952 сыллаахха Илья Дорофеевич Винокуровы — Чаҕылҕаны радиокомитет кылаабынай редакторынан ыҥыраннар үлэлэтэллэр.
Дьаныардаах үлэ түмүгэр 1952 сыллаахха республикаҕа 25500 радиоточканы хабар 104 узел үлэлиирэ. 1960 сылга дылы өссө 20000 радиоточка эбиллибитэ. Куоракка таас тутуулар 60-с сыллартан күүскэ саҕаланан барбыттара, онон остуолбанан кэлэр радио ситимин, крышалар устун барар гына турбалаах стойкаларга көһөрүү үлэтэ саҕаламмыта. Ити үлэлэр 60-70 сылларга куорат таһынааҕы бөһүөлэктэргэ учаастардааҕы электромонтердар көмөлөрунэн ыытыллара. Ол саҕана тардыллыбыт итинник абонентскай уонна фидернай линиялар билиҥҥэ дылы туһалыы, үлэлии тураллар.
Билиҥҥи сайдыылаах олоҕу биһиги телевидениета, радиота, интернета суох сатаан санаабаппыт. Кинилэр куораттар, дьоннор икки-ардыларыгар ырааҕы чугаһаталлар, олохпутун чаҕылхай, интириэһинэй оҥороллор.
Быйыл, Саха сиригэр радио төрүттэммитэ 95 сылын туолар, кини общество социально-экономическай, культурнай сайдыытын араас түһүмэхтэрин кытта тэҥҥэ, хорсуннук хааман, сайдан кэллэ. Научно-техническай прогресс радио ситимин үлэтэ сайдарыгар улахан ситиһиини киллэрдэ. Урукку радиосвязь судургу техникатын билигин наука уонна техника саамай муҥутаан сайдыбыт ситиһиилэрин иҥэриммит араас компьютеризованнай системалар, комплекстар солбуйаллар.
Республикабыт радиотын үлэтин сайдыыта президеммыт уонна правительствобыт болҕомтотун ортотугар сылдьар. Онон араас, технологическай базаны тупсарар, сайыннарар сыаллаах программаларга киирсэн, НВК-Саха, “Радио России”, “Маяк”, “Юность” курдук улахан государственнай российскай радиокомпаниялары кытта ситиһиилээхтик үлэлэһэр. 2018 сылтан Саха радиота республикаҕа иһитиннэрэр үлэтин кээмэйин 17 чааска дылы тохтоло суох ыытарга улаатыннарбыта.
Билигин “Тэтим” радио үлэтин үтүө үгэстэрин тутуһан туран, аныгылыы цифровой технологияҕа ситимниир. “Саҥарар Дьокуускай!” биэриилэри Интернет көмөтүнэн Аан Дойдуга барытыгар истэллэр. Онон Саха радиотун саҥа көлүөнэ үлэһиттэрэ күннэтэ хас биирдии ыалга, дьиэҕэ, күүтүүлээх ыалдьыт буолан үтүө сонуннаах киирэн кэлэллэр, дойдубут, республикабыт олоҕун, буола турар экономикаҕа, культураҕа, спортка сонуннарын, ситиһиилэри, кыайыылары бэрт түргэнник интервью, репортаж, комментарий, телеочерк, зарисовка ньымаларын киэҥник туһанан, кэмигэр уонна таһымнаахтык сырдаталлар, норуокка тиэрдэллэр.
Норуот сөбүлээн, кэрэхсээн истэр номох буолбут куоластаах диктордар, биэриини ыытааччылар үйэлэрэ кэлэн ааста. Ол курдук, Нам Хатырыгыттан төрүттээх Афанасий Николаевич Готовцев 50-н тахса сыл радиоҕа дикторынан үлэлээбитэ. РСФСР, Саха АССР культуратын үтүөлээх үлэһитэ, үрдүкү категориялаах диктор буолбута. (Кини умнуллубат куолаһа бу киинэбитигэр эмиэ баар).
Диктордарбыт сэдэх, умнуллубат кэрэ куоластара, баай ис хоһоонноох саха норуотун культурата, хотугу норуоттар фольклордара Саха араадьыйатын Көмүс фондатыгар история буолан, уонунан тыһыынча радиоүлэлэр хараллан сыталлар. Маны барытын тохтоло суох иһиттэххэ балтараа сыл барыан сөп.
НАМ улууһа.
Онтон Наммыт улууһугар ааспыт үйэ 50-с сылларыгар нэһилиэккэ культурнай-техническэй сайдыы күүскэ барбыта. Электричество уотун кытта тэҥҥэ кэриэтэ 50-чэ радиоточка үлэҕэ киирбитэ.
Ыалларга төгүрүк тэриэлкэ радиолар баар буолбуттара. Кулууптарга биир кыракый хоско рация, сибээс үлэлиирэ. Онно анал идэлээх радистар үлэлииллэрэ.
Бастаан 1955-1959 сс. маҥнайгы радиһынан үлэлээбитэ нуучча киһитэ Кузнецов Никита Прокопьевич. Онтон 1959-1963 сс. Феоктистова (Замятина) Анна Николаевна, 1963-1970 сс. Поротов Михаил Михайлович үлэлээбиттэрэ. Кинилэр рациянан сибээһи олохтуулларын таһынан радионан олохтоох биэриилэри таһаараллара. Онон дьон нэһилиэк күннээҕи сонунун билэ олороро.
Кинилэр кэннэриттэн радиоузелга үлэлээбиттэрэ Лазарев Егор Федорович, Лазарева Анастасия Васильевна.
Оройуоҥҥа радио үлэтин тэнийиитин историята сүнньүнэн майгыннаһар буолан, Хатырык нэһилиэгин араадьыйатын үлэтинэн холобурдаан кэпсиэххэ сөп. Манна 1953-1971 сылга диэри Поротов Василий Васильевич ананан үлэлээбитэ.
Василий Васильевич сарсыарда эрдэ радиота саҥаран, дьону-сэргэни үлэҕэ туруортуура. Сарсыарда радиотун саҥардан баран, электрик идэлээҕин быһыытынан, электропровод сүгүүлээх хас биирдии ыалларга уот киллэрэ, бөһүөлэги кэрийэ барара.
Олохтоох радиоҕа нэдиэлэҕэ иккитэ анал биэрии оҥорон таһааран дьон болҕомтотун тардара. Ол курдук оскуола оҕолорун кэнсиэрэ, дорҕоонноох ааҕыылар, доруобуйа, иитии үлэлэригэр араас бэсиэдэлэр барыта — Василий дьаһалынан хааччыллан барара. Киэһээ 6 чааска биллэриилэри биэрэрэ. Радио саҥатын арааран баран приемник кэрдиистэрин тарбаан сигнал биэрэрэ. Ол кэнниттэн «Истиҥ биллэриилэри!”, — диэн саҕалыыра. Сороҕор суһал биллэриилэри биэрэрэ. Ордук кыһыҥҥы кэмҥэ сарсыарда хас кыраадыс тымныы буолбутун, хаһыс кылаастан үөрэх тохтуурун туһунан 6 чааһы 15 мүнүүтэ ааһыыта хайаан да биллэрэр буолара.
Намҥа 1982 сылтан олохтоох радионан биэрии корреспонденынан Россия журналистарын союһун чилиэнэ, “Кыһыл көмүс бөрүө” республиканскай бириэмийэ лауреата Терентий Терентьевич Халыев үлэлиир.
Айылҕаттан талааннаах радиотелефото-журналист, очеркист, республика төлөннөөх журналистарыттан биирдэстэрэ. Очеркалара, репортажтара, дьүһүйүүлэрэ эфиргэ буулдьалыы ааһаллара. Кини таһаарыылаахтык, таттарыылаахтык, умсугуйан туран үлэлиирэ.
Оччотооҕу томороон, улахан тымныыларга аппаратуратын сүгэн, бааһынаҕа, хотоҥҥо, сылгыһыттар, булчуттар, балыксыттар базаларыгар үгүстүк ыалдьыттыыра, лоп-бааччы тылынан-өһүнэн өйдөөхтүк, толкуйдаахтык кэпсэтэрэ.
Нам улууһугар аан бастаан тэриллибит телерадиокиин сүһүөҕэр туруутугар Терентий Терентьевич тележурналист быһыытынан үгүс биэриилэри бэлэмнэспит умнуллубат үтүөлээх. Эдэр журналистары маастарыстыбаҕа уһуйууга кыһамньытын уурбута.
2018 сылтан FM 101.7 долгуҥҥа Хатын-Арыы нэһилиэгин «Хатыҥчаан» звукостудията араадьыйа үлэтин саҕалаан улууһу 90% хабан ыыппыта. Салайааччы СР култууратын туйгуна Гаврил Семенович Мальцев. Манна радио ытааччыларынан элбэх ыччат үлэлээн ааспыта: Нюргуяна Эверстова, Дмитрий Ядрихинскай, Евдокия Старостина, Лена Колпашникова о. д. а. Ыытар биэриилэринэн буолбуттара: Улуус сонуннара, Доруобуйа харыстабылыгар бэсиэдэлэр, Студия ыалдьыта, Эҕэрдэлэр, истээччилэри кытта араас оонньуулар тахсаллара. Радиостудия кэлин саҥа сүүрээннэри киллэрбитэ, ол курдук нэһилиэккэ буола турар сонуннары Ай-пи нөҥүө олохтоох видеонан таһаарар буолбута. Билигин Куйаар диэн площадкаҕа онлайн-передачалара бара тураллар.
Нам улууһуттан Сахарадиоҕа өр кэмнэргэ айымньылаахтык үлэлии сылдьар Валентина Николаевна Атласова, элбэх биэриилэргэ олус ситиһиилээхтик диктордыы сылдьаллар Айаал-Гоша Матвеев, Арбынтан Индира Софронова уонна Дьулус Иванов.
Манна даҕатан эттэххэ Намтан НВК Саха телевидение экраныгар солбуллубат диктордарынан буолаллар Георгий Белоусов уонна Екатерина Эверстова.
Анастасия Заболоцкая